Fantasie, chaos en waanzin in een fabelachtig lucide universum

juan-jose-arreola
Juan José Arreola

Juan José Arreola (1918 – 2001) zette zijn eerste stapjes in een Mexicaans dorp omgeven door vulkanisch gebergte met in zijn spoor een zwart lam dat uit de veekraal was ontsnapt. ‘Daar lag het antecedent van de niet aflatende angst die mijn leven kleurt, die in mij het neurotische aura verdicht dat de hele familie omhult, en die voor mijn geluk of mijn ongeluk nooit is uitgelopen op epilepsie of waanzin. Nog steeds zit dat ellendige zwarte lam me op de hielen en loop ik bevend weg, als een holbewoner opgejaagd door een fabeldier.’

Na het autobiografische openingsverhaal van Arreola’s experimentele verhalenbundel ‘Het wonderbaarlijke milligram en andere fabels’, lag ik al sprakeloos in de touwen. De verhalen zijn van de meest uiteenlopende aard: van existentiële mijmeringen over surrealistische miniaturen, ouderwetse fabels en spitsvondige parabels tot wetenschappelijke experimenten of geschiedkundige traktaten. Sommige verhalen lijken wel een veredeld reclamespotje of een conceptueel kunstwerk. Arreola hanteert zonder terughoudendheid een brede waaier aan stijlen, springt als een volleerde berggeit van het ene decor naar het andere, wisselt koortsachtig van vertelperspectief en dist de wonderlijkste personages op.

Bijna alle verhalen beginnen en eindigen met een zin van weergaloze schoonheid. ‘Dorpsverhaal’, over een hoorndrager, begint als volgt: ‘Toen don Fulgencio zijn hoofd moeizaam naar rechts draaide om het laatste korte ochtendslaapje te vatten, nam hij zijn hoofdkussen op de hoorns. Wat tot dan toe een loos vermoeden was, werd plotseling een stekelige zekerheid.’ Arreola fabuleert een eind weg in ‘De rinoceros’: het verhaal van een man, die qua uiterlijk en gedragingen veel weg heeft van een neushoorn, zegevierend verteld door zijn ex-echtgenote. ‘De wisselwachter’ is een kafkaëske vertelling over een vreemdeling die op het perron staat te wachten en een hoogst merkwaardige inlichting krijgt van een gepensioneerde spoorwegbeambte, gevolgd door een nog merkwaardiger advies. In ‘Het wonderbaarlijke milligram’ raakt een mierenkolonie helemaal gedestabiliseerd door de intrede van hebzucht en eerzucht. Een glanzend, volkomen nutteloos object – het wonderbaarlijke milligram – bevindt zich plots in hun midden. Het effect ervan is dermate destructief, dat niet alleen de goed functionerende kolonie desintegreert, maar ook andere koloniën geïnfecteerd raken. Op korte tijd dreigt de hele diersoort uit te sterven. Een verhaal van duizelingwekkende diepgang is ‘Pablo’. Pablo is niet goed en niet slecht. Hij is hoofdkassier bij de Centrale Bank. Door een plotse openbaring raakt hij in extase. De idee van het goddelijke vervult zijn geest. Zijn genot is echter niet onvoorwaardelijk: het moet geheim en onoverdraagbaar blijven. Een existentiële nachtmerrie dient zich aan.

Arreola wappert geestdriftig met namen van obscure wetenschappers, adellijke lieden en historische figuren. Nooit weet je zeker of ze werkelijk bestaan hebben of ontsproten zijn aan de fantasie van de auteur. De wildgroei aan vernuftige taal in deze bundel is bedwelmend en overstemt soms wat schreeuwerig de banaliteit van het vertelde verhaal. Maar het is net door middel van die exuberante taal dat de auteur zijn surreële, fabelachtige universum vormgeeft. De beelden die Arreola schept, zijn indringend als een visioen en van een ontstellend zintuiglijke scherpte. Hij schreef en leefde extatisch, net zoals zijn personage Pablo: ‘in één enkel overmaats en roerloos ogenblik, weids en statisch, als een eilandje te midden van de eeuwigheid.’

Wie zich gewillig laat infecteren door Arreola’s lucide universum, stapt een andere wereld binnen waar andere regels gelden, waar fantasie, chaos en een vleug waanzin de werkelijkheid bepalen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: